กินข้าวใหม่ วิถีชีวิตแห่งสายสัมพันธ์ชาวม้ง

ช่วงนี้หลายบ้านก็คงเริ่มกินข้าวใหม่ หรือข้าวมื้อแรก (จากไร่นา) กันแล้ว และผมเองก็เชื่อว่า หากเป็นการกินข้าวใหม่ของม้งเรา ไม่ว่าจะเป็นบ้านไหน ที่ไหนก็ตาม หากลองมีโอกาสได้ร่วมโต๊ะแล้ว จะรู้ได้ว่ารสชาตของข้าว และกับข้าวไม่ได้แตกต่างไปจากกันเลย รวมถึงบรรยากาศอันอบอุ่นรอบโต๊ะอาหารด้วย

เป็นประจำทุกปี เมื่อถึงเวลานี้ แม่จะโทรมาแจ้งข่าวคราวงานในไร่นาอยู่เนืองๆ โดยเฉพาะเมื่อต้องเริ่มเก็บเกี่ยวครั้งแรก เพื่อการกินข้าวใหม่ แม่จะเริ่มเป็นห่วงว่าลูกๆ จะสามารถกลับมากินข้าวใหม่ที่แม่เตรียมไว้ได้หรือเปล่า แล้วแม่จะสามารถส่งให้ลูกๆ ได้ด้วยวิธีไหน

เท่าที่จำได้ แม่จะส่งข้าวสารที่ได้จากการเก็บเกี่ยวรอบแรกมาให้ เป็นประจำทุกปี หรือหากปีไหนที่เราสามารถกลับบ้านได้ แต่กลับช้าหน่อย แม่ก็จะคอยเก็บข้าวสารส่วนหนึ่งไว้ให้เรากลับไปกิน

เช่นเดียวกัน เมื่อวันก่อนแม่โทรมาบอกว่า จะเกี่ยวข้าวสำหรับกินข้าวใหม่แล้วนะ จนวันนี้แม่โทรมาอีกครั้ง และบอกว่า จะมีการกินข้าวใหม่ในวันนี้ และเสียดายที่ลูกๆ หลายคนไม่ได้อยู่ร่วมกินด้วยกัน แต่แม่จะพูดประโยคเดิมเสมอว่า แล้วแม่จะส่งไปให้

Hmong Rice Celebration
Image by Nhat Tan

ผมเคยบอกกับแม่ว่า ไม่ต้องทำไร่ข้าวอีกแล้ว (จริงๆ พ่อกับแม่ปลูกข้าวนามาได้สามปีแล้ว) เพราะค่าใช้จ่ายก็พอๆ กับเงินที่เราจะสามารถซื้อข้าวกินได้ทั้งปี แล้วพ่อกับแม่จะต้องไปทำไร่ข้าวให้เหนื่อยไปทำไม

คำตอบที่ได้จากแม่คือว่า ยังไงแม่ก็จะต้องได้ปลูกข้าวต่อไป เพื่อจะได้มีข้าวใหม่ไว้ให้พี่น้องของแม่ได้กินทุกปี ตราบใดที่พี่น้องของแม่ยังมีชีวิตอยู่ (ปัจจุบันคุณตา กับคุณยายไม่อยู่แล้ว) หรือตราบใดที่แม่ยังพอมีแรงทำไร่ ทำนาอยู่ แม่ก็จะเตรียมข้าวมื้อนี้ให้กับพี่น้องของแม่ไปเรื่อยๆ

คำพูดของแม่ได้ทำลายความเชื่อบางอย่างของผมไป เมื่อก่อนผมเข้าใจว่าการกินข้าวใหม่นั้น เป็นเพราะมีการปลูกข้าวอยู่แล้ว ฉะนั้นการกินข้าวใหม่จึงอาจเป็นแค่ผลพลอยได้จากการปลูกข้าว เพื่อเฉลิมฉลองในฤดูกาลเก็บเกี่ยว แต่แท้จริงแล้วมีความหมายลึกซื้งกว่านั้น

จากคำพูดของแม่ การกินข้าวใหม่แสดงถึงความรักในครอบครัว ความกตัญญูต่อพี่ๆ ที่เคยช่วยกันเลี้ยงดูแม่มา จนอาจกล่าวได้ว่า การกินข้าวใหม่ของม้งเรานั้น เป็นการกระชับสายสัมพันธ์ของครอบครัว ซึงนั่นหมายถึงการดำรงความเป็นสถาบันครอบครัวของม้งเราให้คงอยู่

ฉะนั้นความหมายที่ลึกซึ้งของการกินข้าวใหม่ จึงไม่ใช่แค่การเฉลิมฉลองฤดูการเก็บเกี่ยว หากแต่เป็นการแสดงถึงความรัก ความกตัญญูของคนในครอบครัวมากกว่า

แล้วคุณล่ะ “กินข้าวใหม่หรือยัง”