เรื่องเล่าแหล่งน้ำ

จะดีแค่ไหนถ้าเรามีแหล่งน้ำธรรมชาติอยู่ใกล้บ้าน และเราสามารถใช้ประโยชน์จากแหล่งน้ำได้อย่างเต็มที่ ไม่ว่าจะโดยทางตรง หรือโดยทางอ้อม

จากหัวข้อเรื่อง “น้ำคือชีวิต ม้งเราคิดอย่างนั้นหรือไม่” และเรื่อง “ภัยแล้ง และแหล่งน้ำในชุมชน” จึงเป็นที่มาของเรื่องราวที่จะนำเสนอในวันนี้ เพราะช่วงที่มีโอกาสกลับไปพักรักษาตัวอยู่ต่างจังหวัด ผมเองได้มีโอกาสทำกิจกรรมกับเด็กๆ แถวบ้าน นั่นคือการตกปลาที่อ่างเก็บน้ำแถวบ้าน

จากการที่ได้มีโอกาสตกปลาร่วมกับพวกเด็กๆ ทำให้หวนคิดถึงอดีตเมื่อครั้งที่ยังเด็ก ..

ตอนนั้นจำได้ว่าบางวันผมและเพื่อนๆ จะตื่นนอนแต่เช้าเพื่อรีบไปตกปลาริมอ่างเก็บน้ำ ตกปลาอยู่ได้ประมาณชั่วโมงนึงจึงกลับมาบ้าน (ไม่อาบน้ำ) แต่งตัวไปโรงเรียน พอเลิกเรียนกลับมาถ้าไม่ติดหนังจีนกำลังภายใน เราก็จะต้องรีบคว้าคันเบ็ดตรงไปยังอ่างเก็บน้ำอีก

hmong-boy-fisherman
ลูกใครหว่า? ตกได้ปลาดุกตัวใหญ่ ..EdiTor มองตาปริบๆ อยู่ข้างๆ

การตกปลาจึงถือเป็นกิจกรรมยามเด็กอย่างหนึ่งที่ทำอยู่เป็นประจำ โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝนไปจนถึงช่วงฤดูหนาว ปลากินดีนักแล ..ตกปลายามเช้าที่หมอกลง ได้บรรยากาศสุดๆ (ว่าแล้วก็คิดถึง คนเล่นหมอก นะ)

ที่เกริ่นกันมาก็เพื่อจะนำทุกคนเข้าสู่ประเด็นที่ว่า ประโยชน์ของน้ำใช่ว่าจะมีไว้แค่เพียง ดื่ม กิน หาปลา ทำการเกษตร เท่านั้น หากแต่ประโยชน์สูงสุดที่ชุมชนนั้นๆ จะได้รับจากแหล่งน้ำกลับเป็น ประสบการณ์ ซึ่งก็หมายรวมถึงทุกสิ่งทุกอย่างที่ชุมชนนั้นๆ ได้เกี่ยวข้องกับแหล่งน้ำนั่นเอง ..จนอาจเรียกได้ว่า แหล่งน้ำคือจิตวิญญาณของชุมชน

ผมเคยสอบถามคุณลุงหมู่บ้านม้งแห่งหนึ่ง แกบอกว่าลำห้วย (ที่แห้งขอด) ที่อยู่ใกล้กับหมู่บ้านนั้นเมื่อก่อนเคยเป็นลำธารสายใหญ่ โดยเฉพาะช่วงหน้าฝนอย่างนี้น้ำจะเชี่ยวกรากและจะไม่มีใครข้ามมันได้ ลุงแกเล่าว่ามีอยู่ครั้งหนึ่งลุงแกข้ามลำธารแห่งนี้ในช่วงเช้า เพื่อไปยิงนกยิงกระรอก ครั้นพอช่วงสายๆ มีฝนตกลุงแกเลยรีบกลับเพราะกลัวจะข้ามลำธารไม่ได้ และมันก็เป็นอย่างที่ลุงแกคิด เพราะเมื่อลุงแกเดินมาถึงลำธารน้ำก็ขึ้นสูงเสียแล้ว หนำซ้ำมันยังเชี่ยวกรากอีกด้วย ลุงแกบอกว่าต้องเดินลัดเลาะหลายร้อยเมตรกว่าจะหาจุดข้ามได้

ลุงแกยังเล่าให้ฟังอีกว่า ในลำธารยังเต็มไปด้วยฝูงปลาน้อยใหญ่ ตอนนั้นหมู่บ้านแห่งนี้ยังเป็นแค่ชุมชนเล็กๆ ลำธารนี้จึงเป็นแหล่งหาอาหารที่สำคัญของคนในหมู่บ้าน ..แกบอกว่าตอนนั้นปลาตัวเท่าขาก็ยังมี บ๊ะเจ้า

ตอนที่แกเล่าเรื่องนี้ให้ผมฟัง ผมสังเกตุเห็นแววตาสีหน้าของแกดูมีชีวิตชีวามาก แกเล่าด้วยความตื่นเต้นเหมือนเรื่องเพิ่งเกิดขึ้นเมื่อวานนี้เอง แต่ในขณะเดียวกันแกก็มีสีหน้าเศร้าหมองเพราะความเสียดาย เพราะในวันนี้ลำธารใหญ่ที่แกพูดถึงก็คือลำห้วยที่แห้งขอดอยู่ข้างหมู่บ้านนั่นเอง ..ลุงแกกล่าวทิ้งท้าย “วันนี้ก็อย่างที่เห็นนี่แหละ..”

หลายคนคงคิดว่า เฮ้ย จะพูดเรื่องปลูกป่า อนุรักษ์ป่า อีกแล้วเหรอ? จะตอกย้ำม้ง อีกแล้วเหรอ?

ก็ขอบอกตรงนี้ว่าไม่ครับ ในหัวข้อนี้ผมจะไม่พูดเรื่องปลูกป่า อนุรักษ์ป่า แค่อยากกระตุกต่อมสำนึกของชุมชน ทั้งที่มีแหล่งน้ำและเคยมีแหล่งน้ำ ว่าจริงหรือไม่ที่แหล่งน้ำใกล้ชุมชนของท่านเคยให้ประสบการณ์ที่ดีกับท่าน และท่านมีความทรงจำที่ดีๆ กับแหล่งน้ำนั้น ..เคยว่ายน้ำกับคนที่ตัวเองรัก ตอบอย่างนี้ก็ไม่ผิดนะ

เอาเป็นว่าถ้าคำตอบคือ คุณเคยได้รับประสบการณ์ดีๆ คำถามต่อมาคือ แล้วคุณอยากให้ประสบการณ์ดีๆ ตรงนั้นเกิดขึ้นกับลูกหลานของท่านสืบต่อไปหรือไม่? อย่างไร?

16 Comments

  1. ช.ช้าง พรางตัว

    คล้ายๆ กัน แถวดอยมูเซอทางไปห้วยเหลือง มีลำน้ำอยู่สายหนึ่งที่ชาวบ้านที่นั่นเรียกว่า “Dlej Ntseg” (แปลว่าน้ำปลา อิอิ) เค้าบอกว่าสมัยก่อน (ย้อนไปประมาณ 30-40 ปี)ลำน้ำสายนี้จะกว้างกว่านี้มาก แล้วก็มีปลาเยอะมาก จึงเรียกว่า Dlej Ntseg ชาวบ้านทั้งหมู่บ้านใช้ลำน้ำสายนี้สำหรับการเพาะปลูกและเลี้ยงชีพ ปัจจุบัน –> ลำน้ำสายนี้ก็ยังพอมีเหลือให้เพาะปลูกกันอยู่ แต่ว่าไม่กว้างเหมือนแต่ก่อนแล้ว แถมน้ำเหลือน้อยมาก โดยเฉพาะหน้าแล้ง

  2. N.toog

    เห็นภาพนี้แล้วอยากกลับบ้านนอกจังเลย ตกปลาตามห้วยตามคลองตอนที่ฝนตกปอยๆ มันช่างมีความสุขจริงๆ

    ว่าแต่ Editor ไปตกปลาเมื่อไรอย่าลืมชวนกันด้วยนะครับ

  3. EdiTor (Post author)

    ช.ช้าง พรางตัว แหล่งน้ำ้ถ้าผู้คนในชุมชนไม่ช่วยกันดูแล ก็คงต้องรอวันที่มันแห้งเหือดไป

    N.toog อยู่บ้านไหนนะครับ ถ้าปลาเยอะเรานัดกันไปแคมป์ดีมั๊ย ตกปลา สังสรรค์ ทำกิจกรรมในชุมชน ..อ่างเก็บน้ำบ้านผมเริ่มจับปลายากขึ้นทุกวัน เป็นว่าใครมีที่ดีๆ ก็แนะนำมานะครับ

  4. ฅนไกลบ้าน

    …เรื่องห้วยหรือแหล่งน้ำ เป็นปัญหาสำคัญสำหรับบ้านผมเหมือนกัน ตั้งแต่จำความได้มีห้วยกับเขาเหมือนกันแต่ไม่มีน้ำไหลผ่านเป็นด้วยสาเหตุว่า หลวงสร้างอ่างแล้วก็จะแบ่งมาให้ใช้ ก็เลยกั้นห้วยเอาไว้แล้วส่งมาทางคูที่สร้างใว้แทน แต่เมื่อสร้างเสร็จคนละแวกบ้านเดียวกัน(คนเมือง)เขากลับไม่ให้ใช้ ถึงขนาดกลางคืนถือปืนมาเฝ้าเพราะกลัวคนมาจ่ายน้ำไป ต่อมาเขาก็พังประตูกั้นน้ำ ทำให้จ่ายน้ำไม่ได้อีกเลย ผมก็เคยถามนะว่าในเมื่อหลวงเขาอุตส่าห์แบ่งมาให้ ทำไมไม่ใช้สิทธิที่พึงจะได้นั้น ถึงได้ปล่อยสิทธิที่พึงได้รับนั้นไป รู้ไหมครับ ผู้เฒ่าผู้แก่เขาตอบว่าไง เขาบอกว่ายังมีลูกมีหลานที่ต้องรับผิดชอบ ไม่อยากเอาชีวิตไปเสี่ยง ซึ่งก็ถูกในแง่มุมนึง แต่หารู้ไม่ว่าแหล่งน้ำนั้นคือชีวิตจริงๆ
    เคยมีคนที่เขาทำงานให้กับคนม้งเขาเคยเปรยว่า คนม้งนั้นมีแต่ “ขอกับรอเท่านั้น ไม่ต่อสู้เลย” ผมเองก็คิดว่าถูกของเขาเหมือนกันนะว่าไหม…
    แต่ว่าปัจจุบันซึ่งเป็นเวลา 30 กว่าปีแล้ว ตอนนี้ก็ได้โครงการอ่างเก็บน้ำห้วยดังกล่าว ทางกรมชลประทานบอกว่าถ้าหากชาวบ้านมีปัญหาอีก ตลอดทั้งชีวิตจะไม่เห็นโครงการนี้อีกเลย โครงารดังกล่าวผมเองก็ไม่ทราบแน่ว่าเท่าไหร่ แต่เท่าที่ได้ยินน่าจะประมาน 100-200 ล้านบาท กฌบอกว่าปีหน้าจะเริ่มโครงการ ซึ่งคนในหมู่บ้านก็หวั่นๆว่ามันจะกลับมาซ้ำรอยเก่าอีกหรือเปล่า…
    แต่ผมคิดว่าเมื่อมาถึงจุดนี้แล้วยังไงก็ต้องรักษาผลประโยชน์ที่พึงจะได้ให้มากที่สูุดเพื่อลูกหลานของเรา ที่ผมเม้นท์มาเพียงเพราะว่า โครงการดังกล่าว เราเองคนม้งเป็นผู้ขอทำโครงการดังกล่าวขึ้นมา และก็ไม่ใช่ใครที่เป็นคนทำโครงการดังกล่าว ยุคสมัยนั้นคุณพ่อผมเองเป็นคนเสนอทำโครงการดังกล่าวขึ้นไป เมื่อเป็นเช่นนั้นแล้วก็ยิ่งต้องน่าที่จะรักษาไว้ ใช่ไหมครับ โครงารดังกล่าวเสนอผ่านมาและก็ติดตามกันมาถึง 12 ปีแล้ว แต่ว่ารู้ไหมครับว่าคนม้งเรานั้นส่วนมากใจแคบจริงๆ คนเสนอดังกล่าวปัจจุบันได้เสียชีวิตไปแล้ว ด้วยสาเหตุอะไรรุู้ไหมครับ ลูกกระสุนครับคือสาเหตุ ทั้งที่เขาเองไม่ได้มีความผิดอันใดเลย เพราะแะนั้นถ้าโครงการดังกล่าวสำเร็จขึ้นมาจริงๆ ข้าพเจ้าเองขอให้ผลแห่งความสุขที่คนรุ่นหลังพึงได้รับ จงเกิดเป็นผลบุญแก่ผู้เสนอโครงการด้วยเทอญ…

  5. EdiTor (Post author)

    คุณฅนไกลบ้าน ทุกวันนี้ปัญหาการแย่งชิงแหล่งน้ำทำกินมีให้เห็นอยู่เป็นประจำ ตามหน้าหนังสือพิมพ์ครับ ก็ไม่แปลกที่ชุมชนม้งเราจะเจออย่างเค้าบ้าง แต่ประเด็นคือเมื่อเจอปัญหาอย่างนี้แล้วทางชุมชนจะมีแนวทางต่อสู้อย่างไร

    ข้อด้อยอย่างหนึ่งของคนกลุ่มชาติพันธุ์คือ ความคุ้นเคยกับความอิสระในการใช้ทรัพยากรณ์ธรรมชาติ ด้วยเหตุที่ว่าตัวเองนั้นอยู่ใกล้ชิดกับแหล่งทรัพยากรณ์ธรรมชาตินั้นๆ ไม่ว่าจะเป็นทรัพยากรณ์ป่าไม้หรือแหล่งน้ำก็ตาม เราจึงขาดสัญชาตญาณในการต่อสู้แย่งชิงในสิ่งเหล่าีนี้

    จากนี้ไปเราคงจะต้องหวงแหนทรัพยากรณ์ที่เรามีให้มากกว่านี้ พร้อมๆ กับเรียนรู้แนวทางต่อสู้เพื่อรักษาผลประโยชน์ของกลุ่มตน ..ไม่ต้องถึงกับแย่งชิง ขอแค่รักษาไว้ก็พอ

  6. ม้งคนหนึ่ง

    ภาพนี้ใช่ที่ อ่างที่ป่ากลางรึเปล่านะ อิอิ

  7. wee

    เคยคิดหรือเปล่าว่า ทำไมนำดื่มแพงจัง (ลองคิดเทียบกับน้ำมันเบนซิลดู) ใน7 ขวดไม่ถีงลิตร ราคา 7 9 และ10 บาท แล้วแต่ยี่ห้อ ลองคิดเล่นๆ ถ้าหากวันหนึ่งเราต้องขุดเจาะน้ำดื่มจากกลางทะเลซาอุ และต้องตั้งแทนขุดเจาะน้ำดื่มกลางอ่าวเม็กซิโก นำดื่มจะราคาลิตรล่ะเท่าไหร่ น่าคิดน่ะ

  8. wee

    เมืองไทยอุดมไปด้วยน้ำแท้ๆ

  9. EdiTor (Post author)

    คุณม้งคนหนึ่ง ใช่แล้วครับอ่างเก็บน้ำ “นิวซีแลนด์”

    คุณ wee จำได้ว่าตอนเด็กทั้งหมู่บ้านมีบ่อน้ำอยู่สองสามบ่อ และเป็นบ่อน้ำสาธารณะด้วย แต่เดี๋ยวนี้มีกันเกือบทุกบ้าน อีกหน่อยจากที่ขโมยขโจรเคยลักเครื่องสูบน้ำ (ปั๊มน้ำ) อาจจะหันมาขโมยน้ำในบ่อก็เป็นได้ครับ

  10. N.toog

    Editor บ้านผมอยู่ อ.เวียงแก่น ตอนนี้ไม่รู้ว่าแม่น้ำแถวบ้านจะยังมีปลาเหลืออยู่รึเปล่า ไม่ได้ไปตกปลาหลายปีละ แถวบ้านไม่มีอ่างเก็บน้ำ ส่วนใหญ่ผมจะไปตกปลาตามห้วยมากกว่าครับ ตกปลาไปผจญภัยไปด้วย ที่บอกผจญภัยเพราะช่วงหน้าฝนหญ้าข้างแม่น้ำจะรกมากๆ ยังจำได้อยู่เลยว่าตอนปีนน้ำตกแล้วหินมันลื่นตกลงมากระแทกก้น(เจ็บชิ๊ปหาย) พอตอนกลับไม่ใช่ได้ปูได้ปลาอย่างเดียวนะ มีเก็บเห็ดขุดหน่อตามด้วยอื่นๆ อีกมากมาย

    พูดแล้วอยากกลับไปเป็นเด็กอีกครั้ง…

  11. EdiTor (Post author)

    N.toog ถ้ามาบ้านผมก่อนจะพาไปลองตกปลาที่อ่างเก็บน้ำ แต่ขอเตือนก่อนว่าแถวบ้านปลากินดุมากจนบ้างครั้งอยากเอาเบ็ดไปซ่อน (ไม่ให้ปลาเห็น เห็นเป็นกิน)

    แต่ถ้าผมไปบ้าน N.toog ก่อน เราก็ลองไปหาปลาหาหน่อกัน

    ปล. ที่ว่าปลากินดุน่ะ แค่ประชดอ่างเก็บน้ำ

  12. ตัวบรรจงเต็มบรรทัด

    เอ่อๆ คือว่าคือ ..ปวดไหล่อ่ะ เครียด
    อยากอ่านนะ แต่ไว้วันหลังมาอ่านอีกทีนะ

    ตาลาย รู้แต่ว่าชวนกันไปจับปลาที่ไหนอ่ะ ไปด้วย
    ขอไปนั่งรอกินอย่างเดียว ได้มั้ย Editor

  13. EdiTor (Post author)

    ตัวบรรจงเต็มบรรทัด ..นึกว่าใครเห็นอีเมล์แล้วอ๋อ เป็นไงบ้าง? สบายดีนะ?

    เอาเป็นว่าอ่านให้จบก่อนค่อยไปจับปลาด้วยกัน จะได้รู้ว่าที่จับน่ะปลาอะไร ..แถวบ้านมีแต่ปลาซิวปลาสร้อย ไม่รู้ว่าจะชอบกินหรือเปล่า

  14. sohot 11

    หวัดดีทุกคนนะคับ อ่านๆข้อความของทุกคนแล้วก้อดั้ยข้อคิดหลายๆประเด็นเลย แล้วคุณeditor คนที่ไหนละคับ? มาเข้าประเด็นเลยละกันคับ ถ้าพูดถึงนึ้าก้อคงต้องคิดถึงเวลากระหายน้ำ ทุกวันนี้ยังมีน้ำกินใช่คับ แต่น้ำใช้ละคับถ้ายังเป็นแบบนี้ละก้อแย่เหมือนกันละคับ ปัญหาก้อตรงที่การตัดไม้เพื่อการเกษตร ไม่ได้ว่าคนม้งด้วยกันนะ พูดกันตรงๆเลยและยกเอาหมู่บ้านผมเป็นตัวอย่าง ว่าด้วยพืชผลที่มีราคานะตอนนี่้ไม่ว่าจะเปนข้าวโพด ผักอะรัยต่างๆ ล้วนเปลี่ยนแปลงสภาพความเป็นอยู่ของคนม้งด้วยกัน แต่ภัยยังมาไม่ถึงว่ามั้ยคับ คุณ แต่คงไม่นานหลอก เพราะเริ่มมีผลกระทบบ้างแล้ว ไม่ว่าด้ายอุปโภคบริโภค หรือแม้แต่ด้านสาธารณูปโภค ล้วนเสียหายไปตามๆกัน มาย้อนกันตอนเป็นเด็กเมื่อ10ปีก่อนผมเข้าป่าไปตกปลากับน้อง สนุกเพลินดีเหยื่อเพิ่งลงแตะพื้นน้ำก้อมันกันแล้ว ปลาช่อนหัวเขียวตามป่าตามเขาบ้านเราทั้งนั้น แต่มา ณ.ตอนนี้ มีแต่ความทรงจำที่สวยงามเท่านั้นอย่าว่าแต่เบ็ดปลาเลยคับ มีไฟด้วยยังยากจะหาปอปลาตากลมมา ทำลายแม้กระทั่งสิ่งดีๆที่ลูกหลานยังไม่ทันเห็น ขนาดอ่างเก็บน้ำยังไม่มีกับหมู่บ้านอื่นเขานะ มาด้านอุปโภคบ้าง หน้าฝนแน่นอนคับน้ำเหลลือใช้แต่หน้าร้อนล่ะคับไม่อาบน้ำเพราะไม่มีน้ำ ไร่ผมอยู่ข้างลำห้วยใหญไม่มีในประวัติว่าจะแห้งขอด เมื่อปีที่แล้วตอนที่อยู่เกาหลีผมดั้ยคุยกับน้องผมที่ทำไร่ข้างๆเอง ลำห้วยแห้งขอด ต้องรอน้ำพ่นยา มันมาทันแล้ว แทบไม่เชื่อเสียงหูฟังโทรศัพท์ ว่าไปแล้วคนเราคิดเปนแต่เวลาลงมือซิ ชั่วมันง่ายแปบเดียวทันตาเห็นผล ดีทำแล้วทำอีกก้อไม่เห็นดี น.ศ.ที่จบมาก้อหลายท่านวุฒิภาวะพร้อมลงสส หรือสว ก้อว่ากันไป แต่แค่เรื่องง่ายมองอารายกันหมด ผมไม่ได้ว่านะคับ แต่ฝากอนาคตบ้านบ่อหอยและภักดีธรรมไว้เยาวชนที่เพิ่งจบมาด้วยคับ เรายังต้องพัฒนาอะรัยล่ะ ความบกพร่องมักง่ายกันอีกเยอะ เรื่องย่อบ้่านบ่อหอย from sohot 11

  15. EdiTor (Post author)

    คุณ sohot 11 ถือเป็นโชคดีของคนวัยเราๆ ท่านๆ ที่ยังพอมีโอกาสได้เก็บเกี่ยวความทรงจำดีๆ เกี่ยวกับธรรมชาติรอบตัว วันหนึ่งข้างหน้าเรื่องที่เราเคยพบเจอจะกลายเป็นแค่นิทานปรัมปราสำหรับเด็กๆ ..

    เฮ้อ ..ยิ่งพูดยิ่งแก่

  16. ตรี

    ตราบใดที่ชุมชนยังปล่อยให้รอบบ้านตัวเองไม่มีต้นไม้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งต้นไม้และผืนป่าที่อยู่ในแหล่งต้นน้ำลำธาร หรือลุ่มน้ำ ๑ เอ รวมทั้งการตัดไม้ทำลายป่าให้เหี้ยนเตียนเมื่อใด เมื่อนั้น จะไม่มีน้ำ มีลำธารให้ชีืนฉ่ำ มันจะค่อยๆ มีแต่ความแห้งแล้ง แต่อาจจะโชคดี อาจจะมีน้ำมันมาแทนน้ำก็ได้ เพราะน้ำมันในตะวันออกกลาง(ทะเลทราย) มีเยอะมากขึ้น ก็ต้องเลือกเอาว่าจะเอาน้ำ ผืนป่า หรือความแห้งแล้ง
    ปล. ทุกครั้งที่เกิดภัยน้ำท่วม น้ำป่าไหลหลาก ภัยจากความแห้งแล้ง ต่างแก้ไขกันเฉพาะหน้าเท่านั้น รวมทั้งโทษธรรมชาติ ไม่ยอมโทษคน และหาทางป้องกันไว้เลย รู้ทั้งรู้ อย่างนี้ ไม่รู้ว่าจะสมน้ำหน้าดีหรือเปล่านะ….

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *