เมื่อพูดถึงเทศกาลปีใหม่ม้ง ก็มีอยู่หลายเรื่องที่อยากพูดถึง ไม่ว่าจะเป็นในแง่ของการอนุรักษ์ประเพณี และวัฒนธรรม การสืบสานพิธีกรรม ปัญหาการชกต่อย ทะเลาะวิวาท รวมถึงเรื่องของเงื่อนเวลาการจัดงาน ที่พวกเรามักยกมาถกกัน
เรื่องที่ไม่อยากพูดถึง และจะไม่ขอพูดถึงก็คือ เรื่องการชกต่อย ทะเลาะวิวาทของกลุ่มวัยรุ่น ดั่งคำโบราณที่ว่า “พูดไปก็เปลืองน้ำลาย สู้นิ่งดูดายสบายใจกว่า” เพราะอะไรน่ะหรือ ก็เพราะว่าไอ้พวกที่ชอบชกต่อย ทะเลาะวิวาทกันนั้น มันไม่อยู่ในวิสัยที่จะว่ากล่าวตักเตือนกันได้ พวกนี้ถ้าไม่ฆ่ากันตาย ก็ต้องคุกเท่านั้น ถึงจะเอาคนพวกนี้อยู่
แต่ยังมีข่าวดี คือ คนพวกนี้อยู่ๆ ไป เดี๋ยวมันก็ดีของมันเอง พออายุเริ่มมากขึ้น (ปัญหาคือ คนพวกนี้แก่ช้า)
เป็นว่าเรามาพูดคุยเรื่องเศรษฐกิจกันดีกว่า (ฟังดูเท่ห์นะ) ถ้าจำไม่ผิดผมเคยเขียนเรื่องนี้ไปแล้วหนหนึ่ง เมื่อนานมาแล้ว เกี่ยวกับดุลการค้าในชุมชนม้งของเรา ที่เรามักจะเสียดุลการค้าให้กับสังคม หรือชุมชนรอบๆ เรา อยู่เสมอ
โดยเฉพาะช่วงเทศกาลปีใหม่ม้ง จะเรียก “เทศกาลเงินไหลออก” ก็ว่าได้ เพราะเรามีรายการที่ต้องใช้จ่ายในช่วงนี้ยาวเป็นหางว่าว ไล่ตั้งแต่ ไข่ไก่ ไก่ หมู ผักสด ข้าวสาร ถ้วยจาน กาลามัง ถัง หม้อ เสื้อผ้า ฯลฯ
งานปีใหม่ม้งบางแห่ง เห็นมี รถไถ รถยนต์ รถจักรยานยนต์ มาตั้งเต็นท์ขายในงาน รวมไปถึงของกินอีกจิปาถะ ทั้งหมดทั้งมวลนี้คือช่องทางเงินไหลออก (จากชุมชนม้ง) ทั้งสิ้น
โดยเฉพาะอย่างยิ่งชุมชนม้งบางแห่ง ได้ยกสัมปทานการจัดงานให้กับคนข้างนอก คือให้ผู้รับเหมาข้างนอกมาบริหารจัดการพื้นที่จัดงานปีใหม่ม้ง แน่นอนว่าชุมชนม้งบางแห่ง อาจจะไม่ได้อยู่ในฐานะที่จะจัดงานได้ แต่กับชุมชนม้งบางแห่ง ยกพื้นที่จัดงานให้ผู้รับเหมาด้วยเหตุผลง่ายๆ สั้นๆ ว่า “ไม่อยากรับผิดชอบ” เพราะผู้นำต้องไปตีกอล์ฟ ไม่ใช่มานั่งรับผิดชอบงานพวกนี้ ฮา …
และแล้วส่วนที่เราควรจะได้มากที่สุด คือบริหารจัดการพื้นที่จัดงาน เพื่อให้เกิดรายได้เป็นกอบเป็นกำ เพื่อรายได้ส่วนนี้จะได้นำกลับมาพัฒนาชุมชน เงินหมุนอยู่ในชุมชน แต่จนแล้วจนรอดก็ต้องหลุดลอยไป ถึงมือผู้รับเหมาจากข้างนอก …อีกแล้วครับท่าน
จากที่พูดมาทั้งหมด จะมีบางเรื่องที่อยู่ในวิสัยทำได้ แต่เราไม่ทำ อย่างเช่นเรื่อง ไก่ หมู และผักสด ในอดีตนั้นผักสดเรามักจะซื้อกินกันในชุมชน มีคนแบกก๋วยเร่ขายผักในชุมชน หรือวางขายหน้าบ้าน เช่น Yaub Ntsuab Hmoob หรือผักกาดเขียว (ไม่ทราบชื่อทางการ) แต่เดี๋ยวนี้แทบจะไม่เห็นอีกแล้ว …ผักนี้ต้มกับหมู่อร่อยดีนักแล
ส่วนไก่นั้น แต่ก่อนเราก็เลี้ยงกันเต็มบ้าน จึงไม่จำเป็นต้องไปซื้อใครกิน ออกแรงวิ่งหน่อยเดี๋ยวก็ได้กิน แต่ปัจจุบันชุมชนม้งบางแห่งเจริญขึ้น หากเลี้ยงไก่ก็อาจทำให้บ้านช่องสกปรก แขกไปใครมาก็ต้องได้ แคะ แซะ แกะ ขึ้ไก่ที่ติดรองเท้า ด้วยเหตุนี้ คนจึงเลี้ยงไก่น้อยลง
หมู ปัจจุบันยังพอมีคนเลี้ยงอยู่บ้าง และเป็นการเลี้ยงไว้ฆ่าในงานปีใหม่โดยเฉพาะ ซึ่งอาจจะเลี้ยงแค่ตัว หรือสองตัว ที่น่าดีใจคือ มีม้งเราทำฟาร์มหมูกับเค้าเหมือนกัน
สำหรับสิ่งที่เห็นแล้วน่ายินดีก็คือ หลายปีมานี้ มีร้านค้าของคนม้งผุดขึ้นมาในงานมากขึ้น ซึ่งสามารถดึงเงินเข้ากระเป๋าคนม้งได้อยู่บ้าง เพราะต้องไม่ลืมว่างานปีใหม่ม้งบางที่ น่าจะมีเงินสะพัดวันหนึ่งๆ 6 หลัก ขึ้นไป เช่นเทศกาลปีใหม่ม้งตาก
ที่พูดมาทั้งหมดทั้งมวล อาจไม่ครบถ้วนสมบูรณ์ เนื่องจากเป็นสิ่งที่ผมพบเห็นคนเดียว ด้วยตาสองตาจึงไม่อาจพบเห็นอะไรมากเกินกว่านี้ แต่ผมเชื่อว่ายังมีอีกหลากหลายกรณี ที่ทำให้เงินทองในชุมชนม้งไหลออก โดยเฉพาะสิ้นเทศกาลปีใหม่ทีไร กระเป๋าแห้งทุกที
เมื่อใดที่เรามีบริการสาธารณูปโภคครบวงจรอยู่ในชุมชน ด้วยคนของชุมชน เมื่อนั้นเงินทองเราคงจะวนเวียนอยู่ในชุมชนนานขึ้น …และอาจมีเงินจากข้างนอกไหลเข้ามาด้วยซ้ำ
สบายดีปีใหม่ม้ง 2553
